Aktualizowana lista podstawowych haseł  terminologii onomastycznej w języku polskim

 

Autor: Artur Gałkowski © 2012

wszelkie prawa związane z kopiowaniem, cytowaniem, upowszechnianiem w tekstach drukowanych oraz online zastrzeżone

 

  • abionim – nazwa własna obiektu nieożywionego (materialnego lub niematerialnego)
  • akronim – nazwa utworzona na zasadzie skrótu z zestawienia inicjalnych liter lub sylab wyrazów tworzących dłuższą nazwę opisową, będącego dla niej formą alternatywną i równoważną, np. UAMUniwersytet Adama Mickiewicza
  • akt nazewniczy – nadawanie nazwy własnej określonemu obiektowi rzeczywistości w przestrzeni fizycznej i duchowej (zob. także nominacja, denominacja)
  • allonim lub alonim – wariant nazwy własnej wywodzący się z tej samej podstawy etymologicznej, np. Maja Mania jako zdrobnienia imienia Maria
  • anemonim – nazwa własna o charakterze abionimicznym oznaczająca wiatr, huragan, tajfun itp.
  • anojkonim – nazwa miejsca/terytorium niezamieszkanego
  •  antonomazja – nazwa pospolita, kulturowo znacząca, nadawana indywidualnie w funkcji nazwy własnej, wyróżniającej i cechującej dany obiekt (osobę, miejsce, instytucję itd.), np. wł. Cavaliere – Silvio Berlusconi, kraj kwitnącej wiśni – Japonia, Biały Dom ­– prezydent USA; niekiedy tym samym terminem określa się także użycie nazwy własnej w uogólnionym znaczeniu nazwy pospolitej, często zastosowane okazjonalnie, np. Chrystus naszych czasów, Judasz, Padwa Północy
  • antroponim – nazwa własna osoby lub grupy osób
  • antroponim kolektywny / zespołowy – nazwa odnoszona do grupy osób identyfikujących się z nią, tym samym z obiektem w ten sposób nazywanym, np. zrzeszeniem, stowarzyszeniem, partią polityczną, komisją, zgromadzeniem zakonnym itd., np. zieloni (członkowie Partii Zielonych), franciszkanie (członkowie zakonu), Polacy (jako etnonim)
  • antroponimia – zbiór nazw własnych osobowych w danym terytorium, regionie, języku, okresie itd.
  • antroponomastyka – dział onomastyki zajmujący się antroponimami
  • antroponomastykon – wykaz/zbiór nazw osobowych, wyznaczany ich typem, zasięgiem przestrzennym, czasowym itp.; słownik antroponimów
  • apelatywizacja (inaczej: deonimizacja) – proces lub wynik przechodzenia nazwy własnej w nazwę pospolitą, która zostaje włączona do leksyki ogólnej jako zleksykalizowana jednostka językowa
  • astronim – nazwa własna ciała astralnego: planety, księżyca, komety, gwiazdozbioru itd., np. Słońce, Merkury, Kometa Halleya, Droga Mleczna [w tym znaczeniu używa się także terminu kosmonim]
  • baza nazewnicza (lub: onimiczna) – element leksykalny w postaci rdzenia, wywodzony zazwyczaj z określonego etymonu w podstawie onimu, ale także cały leksem lub inna nazwa własna adaptowana w nowej formie proprialnej
  • bionim – nazwa własna obiektu ożywionego: człowieka, zwierzęcia, rośliny
  • choronim – nazwa własna kraju, regionu, większego terytorium wyznaczanego geograficznie lub administracyjnie (por. niekiedy używany synonimicznie makrotoponim)
  • chrematonim – nazwa własna obiektu materialnego lub niematerialnego, wytworzonego jako efekt kulturowej działalności człowieka (np. nazwa produktu, usługi, firmy, organizacji, przedsięwzięcia społecznego, wytworu lub wydarzenia artystycznego itd.)
  • chrematonomastykon – wykaz/zbiór chrematonimów wyznaczany określonym zasięgiem rodzajowym, obszarowym, czasowym, kulturowym lub innym
  • compositum, l.mn. composita – nazwa własna w formie złożonej struktury morfologicznej, syntagmatycznej, frastycznej
  • dendronim – nazwa własna o charakterze fitonimicznym indywidualnie nadawana drzewom, np. dąb Bartek
  • denominacja – nazwa lub proces jej nadawania określonym obiektom (por. nominacja)
  • denominat  – osoba, miejsce, inny obiekt wskazywany przez nazwę własną
  • denominowany – przymiotnik używany w znaczeniu: nazywany (rzadziej: nominowany)
  • deonim (por. synonimicznie używany eponim) – nazwa pospolita utworzona w wyniku przeniesienia i leksykalizacji nazwy własnej w języku ogólnym, wskazująca na klasę obiektów, np.  carpaccio od nazwiska Carpaccio, watt od nazwiska Watt (zob. także apelatywizacja)
  • deonimizacja – proces lub wynik utraty charakteru onimicznego nazwy własnej; przeniesienie nazwy własnej do kategorii nazw pospolitych
  • deonomastyka – dział onomastyki zajmującymi się takimi zagadnieniami, jak: powstawanie i funkcjonowanie deonimów (eponimów), użycia metaforyczne nazw własnych
  • drzewo genealogiczne – schemat obrazujący powiązania pokrewieństwa i powinowactwa w rodzie
  • egzonim – nazwa własna zazwyczaj obiektu geograficznego używana w formie nadanej mu w innym języku niż język obszaru, na którym obiekt występuje, np. pol. Londyn vs ang. London , pol. Rzym vs wł. Roma
  • endonim – nazwa własna w języku pochodzenia i występowania obiektu, np. Praha w języku czeskim (pol. Praga), Venezia w języku włoskim (pol. Wenecja), Marseille w języku francuskim (pol. Marsylia)
  • enonim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana jako nazwa produktu lub marki winom
  • eponim – nazwa pospolita utworzona jako przeniesienie nazwy własnej do języka ogólnego lub na bazie nazwy własnej jako jej pochodna, derywat, np. Kasanowa, kalwinizm, makiawelicznyfalandyzacja, syzyfowa [praca], choroba Heinego-Medina (por. deonim, antonomazja, apelatywizacja)
  • eponimiczny – odnoszony do eponimu
  • eponimizacja – nadawanie nazwom własnym charakteru eponimicznego
  • ergonim – nazwa własna firmy, produktu, usługi, marki, termin używany często w funkcji nazwy handlowej (por. chrematonim)
  • etnonim – nazwa własna grupy etnicznej (narodu, ludu, plemienia itd.) bądź przedstawiciela takiej grupy, np. Polacy, Polak, Polka (nie w każdej sytuacji i nie we wszystkich językach etnonimy są uznawane za nazwy własne, np. w języku włoskim są nazwami potocznymi: wł. italiani, polacchi)
  • firmonim – nazwa handlowa nadawana firmom, produktom, używana także w funkcji marki (por. ergonim, nazwa handlowa, chrematonim, nazwa produktu, marka)
  • fitonim – nazwa indywidualna nadawana roślinom, np. Palma Goethe w Ogrodzie Botanicznym w Padwie
  • formant nazewniczy – element słowotwórczy wchodzący w skład tworzonego onimu: przyrostek, końcówka, przedrostek, przyimek, np. –ski w nazwiskach jak Podolski, ­-owo w toponimiach jak Pobierowo
  • genealogia – nauka badająca więzy między ludźmi względem przodków, ustalanie pokrewieństwa, powinowactwa, relacji rodzinnych, wraz z towarzyszącymi informacjami typu status społeczny, wykonywany zawód, miejsce i data urodzenia, śmierci; także wynik badań genealogicznych pozwalający wytworzyć np. tzw. drzewo genealogiczne
  • geonim – nazwa typu toponimicznego obiektu o naturze geologicznej/geograficznej (na globie ziemskim)
  • hagionim – nazwa własna osoby wyniesionej na ołtarze Kościele katolickim jako świętej lub błogosławionej bądź sługi Bożej, np. św. Anna Samotrzeć, św.św. Cyryl i Metody, sługa Boży Stefan kard. Wyszyński
  • hagiotoponim – nazwa własna miejscowości lub innego obiektu topograficznego będąca transonimizacją hagionimu lub zawierająca hagionim, np. Święta Katarzyna (wś, woj. świętokrzyskie), Santiago de Compostela (Hiszpania, Galicja; hiszp. Sant Iago = św. Jakub), Góra Świętej Anny (wś i wzniesienie, woj. opolskie)
  • heortonim – nazwa typu chrematonimicznego desygnująca święto religijne lub świeckie, np. Boże Narodzenie (kultura chrześcijańska), Sukkot / Święto Szałasów (kultura żydowska), Idependence Day ‚Święto Niepodległości’ (USA)
  • hipokorystykum, l.mn. hipocoristica (również: hipokorystyk) – nieformalna forma nazwy własnej, zwykle o charakterze ekspresywnym, np. nacechowane pragmatycznie warianty nazw osobowych (zdrobniałe, pieszczotliwe itd.) typu Jola, Jolka, Jolcia od Jolanta
  • hodonim – nazwa własna drogi, zwykle miejskiej (ulicy), traktu, także placu, skweru, drogi krajowej, autostrady, tunelu itp.
  • hodonimia – zbiór hodonimów
  • hydronim – nazwa własna zbiornika wodnego, stałego lub płynącego, np. jeziora, morza, rzeki, strumienia, studni, wodospadu itd.
  • hydronimia – zbiór hydronimów
  • hydronomastyka – dział onomastyki zajmujący się hydronimami
  • hydronomastykon – wykaz/zbiór hydronimów wyznaczany określonym zasięgiem obszarowym lub czasowym; słownik hydronimów
  • ideonim – nazwa typu chrematonimicznego desygnująca wytwór kultury artystycznej, np. tytuł obrazu, rzeźby, dzieła literackiego itp.
  • ideonimia – zbiór ideonimów
  • imię – nazwa nadawana indywidualnie osobom, także zwierzętom i innym obiektom jako nazwa własna (rzadziej: imię własne)
  • imię własne – rzadsza forma synonimiczna terminu nazwa własna
  • kosmonim (por. astronim) – nazwa obiektu w przestrzeni kosmicznej
  • kosmonimia – zbiór kosmonimów
  • kryptonim – sekretna nazwa własna, spełniająca funkcje ochronne względem nazywanego obiektu (por. pseudonim)
  • makrotoponim – nazwa własna określonych obiektów i obszarów terytorialnych, wyznaczanych geograficznie, administracyjnie, zamieszkanych, ale także niezamieszkanych, zagospodarowanych i niezagospodarowanych przez człowieka, znana i używana w szerszym zasięgu komunikacyjnym (regionalnym, krajowym, międzynarodowym), np. nazwy krain, regionów, gmin, powiatów, miejscowości, rzek (por. mikrotoponim)
  • marka – nazwa handlowa nadana firmie/przedsiębiorstwu/zakładowi produkcyjnemu lub usługowemu; nazwa firmująca produkt lub usługę, również tożsama z nazwa osobową właściciela firmy (marki), np. SONY, Gucci, Versace, Volkswagen
  • medionim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana obiektom powiązanym z przestrzenią medialną, np. nazwy kanałów radiowych i telewizyjnych, tytuły prasowe, nazwy domen internetowych itd.
  • medionimia – zbiór medionimów
  • medionomastyka – dział onomastyki zajmujący się medionimami
  • metronim* (także: nazwisko lub nazwa metronimiczna) – nazwa osobowa pochodząca od imienia matki, nie zawsze traktowana za nazwę własną, np. danusin w znaczeniu syn Danuty (Danusi); *termin rzadko używany
  • mikrotoponim – nazwa własna terenowa wskazująca na obiekty i obszary zwykle niezamieszkane, znana i używana w wąskim zasięgu komunikacyjnym (przez społeczność lokalną danej gminy, miejscowości, rodziny, właścicieli i użytkowników dóbr ziemskich, lasów, jezior itd.), m.in. nazwy pól, łąk, lasów, polan, ścieżek, strug, mniejszych rzek, stawów, skał, głazów narzutowych itd., np. podmokły teren Wujkowe Bagno, łąki i pola Rąbalina, trakt Stara Droga
  • nazewnictwo (synonimicznie: onomastyka, onimia) – dziedzina zajmująca się nazwami własnymi; zbiór takich nazw, zwykle określony względem natury nazywanych obiektów, np. nazewnictwo miejskie, nazewnictwo literackie
  • nazwa – jednostka językowa nadana określonemu obiektowi jako nazwa pospolita lub nazwa własna
  • nazwa geograficzna – rodzaj toponimu wskazujący na obiekty, miejsca lub obszary wyznaczane geograficznie w terenie
  • nazwa handlowa – nazwa nadawana w celach marketingowych produktom lub przedsiębiorstwom, utożsamiana często z marką
  • nazwa miejscowa (inaczej: toponim, por. nazwa terenowa) – nazwa typu ojkonimicznego nadana miejscu desygnowanemu geograficznie i/lub administracyjnie, np. nazwa miasta, wsi, regionu, gór
  • nazwa osobowa – antroponim
  • nazwa pospolita – nazwa nadana każdemu z przedstawicieli danej klasy obiektów, zwykle w uniwerbalnej formie rzeczownikowej, ale także w postaci grupy słownej, np. obiad, obiad domowy; nazwy pospolite należą do języka ogólnego (por. nomen appellativum)
  • nazwa produktu – nazwa nadawana egzemplarzom lub serii towarów wytwarzanych w celach handlowych, np. cukierkom, meblom, perfumom itd. (por. nazwa handlowa, firmonim, marka)
  • nazwa terenowa (por. toponim, nazwa miejscowa, nazwa geograficzna, geonim) – nazwa typu anojkonimicznego, wskazująca zwykle na obiekt w terenie niezamieszkałym lub ów teren (zob. mikrotoponim)
  • nazwa własna (synonimicznie: onim) – nazwa nadana w sposób indywidualny i wyróżniający pojedynczy obiekt, np. osobę, zwierzę, roślinę, miejsce, przedmiot, przedsięwzięcie, wytwór kultury niematerialnej lub duchowej; może także wskazywać obiekt w serii – produkt przemysłowy wytwarzany w wielu egzemplarzach lub markę identyfikującą różne firmowane przez nią produkty lub przedsięwzięcia, np. Punto jako typ samochodu marki FIAT (por. imię własne, nomen proprium)
  • nazwisko rodowe – nazwa osobowa noszona przez przedstawicieli rodu, rodziny, rodziców, ojca, matki; używane także w terminologii administracyjnej i genealogicznej
  • nazwotwórstwo – tworzenie nazw (głównie nazw własnych), por. onomaturgia
  • nazwy osobowe odmiejscowe – nazwy mieszkańców krajów, regionów, miast, dzielnic, wsi itd. (nie zawsze są uznawane za nazwy własne), np. Kaszub, mazowszanka, łodzianin
  • neotoponim – nazwa utworzona w celu desygnowania nowo wyznaczonego miejsca, przestrzeni terytorialnej, wybudowanego obiektu, będąca efektem rozwoju gospodarczego lub zmian administracyjnych w danym obszarze, np. nazwy centrów rozrywki i handlu typu Manufaktura w Łodzi, park rozrywki Gardaland we Włoszech, Lotnisko Okęcie im. Fryderyka Chopina w Warszawie (jednocześnie to nazwy typu chrematonimicznego)
  • nesonim – nazwa własna wyspy, np. Capri, Uznam
  • nomen appellativum, l.mn. nomina appellativa – latynizm oznaczający nazwę pospolitą w języku ogólnym, wskazującą na klasę obiektów; najczęściej używany w formie l.mn., często eliptycznie w postaci: appellativa
  • nomen proprium, l.mn. nomina propria – latynizm oznaczający nazwę własną; najczęściej używany w l.mn., często eliptycznie w postaci: propria
  • nominacja (synonimicznie: denominacja) – nadawanie nazwy (zwykle nazwy własnej) określonemu obiektowi, niekiedy powiązane z aktem o wymiarze społecznym, podniosłym i uroczystym, np. chrzest dziecka, „chrzest” statku, ustanowienie nazwy uczelni, lotniska, obiektu w przestrzeni publicznej (zob. także akt nazewniczy)
  • obiekt nazewniczy – element rzeczywistości fizycznej lub duchowej, któremu nadawana jest nazwa własna poprzez akt nazewniczy
  • ojkonim – nazwa miejsca/terytorium zamieszkanego
  • onim – nazwa własna; podstawa terminów określających grupy nazw własnych, np. antroponimów, toponimów, chrematonimów
  • onimia – zbiór nazw własnych
  • onimiczny (synonimicznie: proprialny) – przymiotnik odnoszony do onimów (nazw własnych, propriów)
  • onomasta – specjalista w zakresie onomastyki
  • onomastica (l.mn.) – latynizm oznaczający różnego typu fakty i zjawiska onomastyczne (upowszechniony tytułem polskiego czasopisma onomastycznego „Onomastica”)
  • onomastyczny – przymiotnik odnoszony do onomastyki, faktów onomastycznych
  • onomastyka – dział językoznawstwa zajmujący się nazwami własnymi; nauka interdyscyplinarna dopuszczająca łączenie różnych metodologii naukowych: językoznawstwa, historii, geografii, archeologii, literaturoznawstwa itd. (por. nazewnictwo)
  • onomastyka literacka – dział onomastyki, a jednocześnie literaturoznawstwa zajmujący się nazwami własnymi w literaturze
  • onomastykon – wykaz/zbiór nazw własnych wyznaczany określoną kategorią, zasięgiem obszarowym, czasowym, naturą nazywanych obiektów
  • onomaturgia – tworzenie/kreowanie nazw (własnych i pospolitych), w tym neologizmów w warstwie ogólnej i proprialnej języka
  • oronim – nazwa wzniesienia, góry, masywu górskiego
  • patronim – nazwa własna osobowa wywodzona od imienia lub nazwiska ojca, np. hebr. Ben Gurion, szw. Anderson, ros. Aleksandrovna, hiszp. Olay
  • porejonim – nazwa typu chrematonimicznego oznaczająca pojazd, środek transportu, połączenie kolejowe, autobusowe, lotnicze, morskie itd.
  • proces nazewniczy – nadawanie i utrwalanie komunikacyjne nazwy własnej określonego obiektu (zob. także akt nazewniczy)
  • proprializacja (synonimicznie: onimizacja) – nadawanie natury proprialnej nazwie pospolitej (przejście nazwy pospolitej w nazwę własną)
  • proprialność – natura pragmatyczna właściwa nazwie własnej lub innej jednostce językowej posiadającej bądź nabierającej cech i znamion nazwy własnej
  • proprialny (synonimicznie: onimiczny) – przymiotnik odnoszony do nazw własnych (nomina propria)
  • przezwisko (por. przydomek, alias) – nieformalna nazwa osobowa, zwykle nacechowana ekspresyjnie, stylistycznie (pejoratywnie lub melioratywnie)
  • przydomek (por. przezwisko) –nieformalna nazwa osobowa, zwykle nacechowana ekspresyjnie, stylistycznie (pejoratywnie lub melioratywnie)
  • pseudonim – fikcyjna nazwa nadawana osobom, używana zwykle w określonych kręgach społeczno-kulturowych, np. artystycznych, literackich, politycznych itd.
  • psychoonomastyka – dział onomastyki badający nazwy własne z punktu widzenia psycholingwistycznego, psychologicznego
  • socjoideonim – nazwa własna typu chrematonimicznego oznaczająca grupę, inicjatywę lub wydarzenie o charakterze społecznym, kulturowym
  • socjoonomastyka – dział onomastyki badający nazwy własne z punktu widzenia socjolingwistycznego, socjologicznego
  • speleonim – nazwa typu anojkonimicznego desygnująca groty, jaskinie, pieczary, zagłębienia, kopalnie, komnaty w podziemiach, np. jaskina Raj (woj. świętokrzyskie), kopalnia soli Wieliczka (woj. małopolskie)
  • teonim – nazwa bóstwa, osoby boskiej, postaci/figury mitologicznej, np. Zeus, Światowit, Duch Święty
  • toponimia – zbiór toponimów
  • toponomasta – specjalista w zakresie toponomastyki
  • toponomastyka – dział onomastyki zajmujący się toponimami
  • toponomastykon – wykaz/zbiór toponimów, zwykle wyznaczany terytorialnie i/lub w danym okresie, języku itd.; słownik toponimów
  • transonim – nazwa własna powstająca jako formalne przeniesienie nazwy własnej z innej kategorii, np. Siena od nazwy miasta jako nazwa typu samochodu marki FIAT (por. transonimizacja)
  • transonimizacja – proces przechodzenia nazwy własnej jednej kategorii w nazwę własną innej kategorii, np. antroponimu w chrematonim typu Kubuś w funkcji nazwy handlowej produktu (soku warzywnego lub owocowego w linii produkcyjnej marki Maspex); efekt takiego procesu (por. transonim)
  • tyronim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana jako nazwa produktu lub marki serom, np. Camembert, Rokpol (często apelatywizowana lub wywodzona od apelatywu, por. np. wł. mozzarella)
  • urbanonim – nazwa własna obiektu występującego w przestrzeni miejskiej, np. ulicy, placu, parku, budynku, instytucji
  • urbanonimia – zbiór urbanonimów (toponimia miejska; por. hodonimia)
  • urbonim – nazwa miasta
  • urbonimia – zbiór urbonimów
  • zoonim – nazwa indywidualna nadawana zwierzęciu, zwykle udomowionemu, powiązanemu z otoczeniem człowieka, np. psu, kotu, gadowi itd., np. Azor, Mruczek, Fifka.

©Artur Gałkowski 2012