©2011 Romana Łobodzińska

 

Projekt SOA (słowiański onomastyczny atlas)

 

  1. Stan prac nad SOA

Prace nad SOA zostały zainicjowane w 1959 r. przez Komisję Onomastyki Słowiańskiej, ale mimo upływu pół wieku nie zostały zakończone.

Badania prowadzone  w różnych ośrodkach słowiańskich ( w latach 70. XX w. w Pradze, Bratysławie i Wrocławiu, w latach 80. i 90  w Opolu, Lipsku, Berlinie, Bratysławie i Brnie) oraz  liczne  międzynarodowe konferencje i posiedzenia Subkomisji Słowiańskiego Atlasu Onomastycznego pozwoliły ustalić podstawowe założenia merytoryczne i przynajmniej częściowo – w zgodzie z nimi – zebrać i  opracować materiał  onimiczny.  Na Kongres Slawistyczny w Bratysławie w 1993 r. udało się przygotować próbny zeszyt planowanej syntezy, pt. Strukturní typy slovanské oikonymie. Die Strukturentypen der Slawischen Ortsnamen[1].

Podstawę merytoryczną do analizy nazw stanowił opracowany w latach 1983 – 1986 przez H. Borka, E.Eichlera, M. Majtana, R. Šrámka tzw. kwestionariusz „Strukturtypen der slawischen Ortsnamen. Strukturní typy slovanské oikonymie”, który gromadzi „wszystkie znane dotąd z polskiej, czeskiej, łużyckiej i słowackiej ojkonimii formanty i środki słowotwórcze, ustala zasady podziału słowotwórczego, przyjmując za nadrzędny podział morfematyczny, nienaruszający etymonu nazwy” (Jakus-Borkowa, Nowik: 2008, 99).

Zgodnie z założeniami podanymi w kwestionariuszu  badania miały być prowadzone w Polsce, Niemczech, Czechach, Słowacji, Ukrainie, Białorusi, Bułgarii, Rumunii i Austrii. Z różnych przyczyn w latach 90. XX w.  ze współpracy wycofały się praktycznie wszystkie ośrodki  – prócz Opola i Lipska.

W Lipsku  prowadzono prace nad starołużyckim atlasem toponimicznym: w latach 2000-2004 ukazało się pięć tomów pt. „Atlas altsorbischer Ortsnamentypen. Studien zu toponymischen Arealen des altsorbischen Gebietes im westslawischen Sprachraum”[2]. Cztery pierwsze analizują nazwy miejscowe utworzone od słowiańskich pełnych antroponimów dwuczłonowych oraz ich form skróconych, utworzonych przy użyciu formantów *-j-, *-(ov)ici, –in oraz –ov, ponadto zawierają mapy ukazujące zasięg występowania omawianych typów oraz bardzo bogatą bibliografię. Niestety, tom piąty był ostatni, projekt został po trzech latach zakończony, mimo że pierwotnie planowany był na lat dziesięć. W związku z prowadzonymi badaniami powstały liczne artykuły o strukturach ojkonimów  łużyckich, wykorzystywanych  w nich podstawach nazewniczych i  obszarach występowania, a ich autorką była przede wszystkim I. Bily.

Prace w IFP Uniwersytetu w Opolu prowadzone w ramach realizowanego w latach 1995 – 2000  grantu KBN Pt. „Słowiański atlas onomastyczny. Budowa polskich nazw miejscowych. Struktury sufiksalne”, zakładały opracowanie stratygrafii polskich nazw miejscowości (ok. 100 tys. nazw) jako podstawy dalszych prac nad SOA. Analizie poddano nazwy sufiksalne (z wyłączeniem tych, które wcześniej zostały opracowane monograficznie – nazwy z sufiksami  –ica, – , -ьn-, -ьsk-, -itjo) „zarówno odapelatywne, jak i odosobowe, czy ogólnie odnazwowe, również nazwy relacyjne, różniące się od nazwy pierwotnej formantem. Uwzględniono tylko nazwy wyraźnie podzielne słowotwórczo, również te, w których wyrazisty jest tylko sufiks. Do analizy budowy zastosowano podział morfematyczny, a nie klasyczny słowotwórczy, jak w synchronicznej nauce o słownictwie apelatywnym, mimo świadomości faktu, że genetycznie można mieć do czynienia z nazwą prymarną czyli bezsufiksalną. Synchroniczny punk wyjścia został  wzbogacony o odwołania do zapisów historycznych, co umożliwiło weryfikację omawianych typów strukturalnych.

Efektem pięcioletnich prac są syntetyczne minimonografie poszczególnych formantów ułożone alfabetycznie wg podstawowej spółgłoski analizowanego sufiksu. Warianty rozwinięte sufiksu są omówione po formancie podstawowym. Omówienie każdego sufiksu zawiera: informację o pochodzeniu formantu i jego funkcji, syntetyczny komentarz dotyczący występowania sufiksu w nazwach miejscowych obiektów samodzielnych, dane o produktywności formantu, jego frekwencję, chronologię i areał onimiczny.  Niektóre zjawiska słowotwórcze i dane o rozmieszczeniu geograficznym zostały przedstawione na mapach[3].

Przedstawiona monografia opiera się na podstawowych założeniach SOA i może być wykorzystana do prowadzenia dalszych badań nad nazewnictwem polskim oraz do wznowienia prac nad atlasem toponomastycznym Słowiańszczyzny.

  1. Kontynuacja prac nad SOA

Dalsze prace nad Słowiańskim atlasem toponomastycznym powinny rozpocząć się od opracowania narodowych atlasów toponimicznych. Najbardziej zaawansowane są prace nad ojkonimią łużycką, czeską, słowacką i polską. Dlatego celowe jest jak najszybsze zakończenie prac na tych obszarach. Należy jednak rozpocząć od opracowania materiału polskiego i w miarę możliwości czeskiego, słowackiego i łużyckiego. W tym celu trzeba wykorzystać przeprowadzone dotychczas badania. Słuszne wydaje się przyjęte przez Subkomisję SOA kierowaną od 1973 r. przez prof. R. Šrámka ograniczenie zakresu materiału tylko do ojkonimów i opracowanie ich struktury, choć pierwotnie planowano geograficzną stratygrafię słowiańskiej toponimii (ojkonimii, anojkonimii i hydronimii) i antroponimii.

1. W oparciu o założenia kwestionariusza zweryfikować monografię  przygotowaną przez E. Jakus-Borkową i K. Nowik i wydać przygotowane przez nie materiały w postaci Słownika polskich nazw miejscowych. Struktury sufiksalne. (Wykorzystanie nowego edytora tekstów, wpisanie do komputera, korekta istniejących haseł,  redakcja naukowa i techniczna, opracowanie map pokazujących zasięg występowania poszczególnych typów słowotwórczych). Równolegle należy doprowadzić do wydania  opracowanego   przez obie badaczki słownika a tergo wszystkich nazw miejscowych Polski. Wykonawcy: E. Jakus-Borkowa, K. Nowik(?), współpraca R. Łobodzińska, L. Tomczak (?), IJP PAN  w Krakowie (?). Lata 2011 – 2014.

2. Opracować (zgodnie z wytycznymi przyjętymi w kwestionariuszu)  pozostałe typy nazw miejscowych Polski (struktury bezsufiksalne, prefiksalne, prefiksalno-sufiksalne, paradygmatyczne, złożenia, zestawienia), dla których bazę stanowi Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce z lat 1980-1982 – ośrodki we Wrocławiu, Krakowie, Poznaniu, Olsztynie,  Lublinie, Gdańsku, Bydgoszczy(?). Wszystkich formantów słowotwórczych jest w kwestionariuszu 529, formantów  sufiksalnych – 263, zanalizować trzeba 266.  Prace obejmą stworzenie bazy komputerowej, opracowanie programu, który pozwoli na wstępną klasyfikację materiału, analizę poszczególnych typów słowotwórczych – przydział określonych struktur słowotwórczych poszczególnym ośrodkom (badaczom), określenie czasu, w którym zadania mają być wykonane, przy założeniu, że równocześnie tworzy się narodowe i syntetyczne karty formantowe (zgodne z wcześniej opracowanym, jednolitym wzorcem zawierającym formant z numerem z kwestionariusza, przykłady nazw z danego języka (Słowiańszczyzny), komentarz omawiający produktywność, frekwencję, chronologię, zasięg występowania, uwagi o semantyce topoleksemu oraz najważniejsze pozycje bibliograficzne narodowe (słowiańskie). Końcowym etapem będzie opracowanie  map obrazujących zasięg występowania i  druk. Można zastanowić się nad opracowaniem publikacji tylko w formie elektronicznej ze względu na ogromny  materiał. Należy przewidzieć  cykliczne sprawozdania poszczególnych ośrodków (badaczy) omawiające  postęp w wykonaniu  prac i ewentualne trudności związane z ich terminową realizacją.  Lata 2011 – 2016.

3. Zweryfikowanie, sprawdzenie i przygotowanie do druku materiałów  przekazanych do Wrocławia (?)  przez Prof. Rudolfa Šrámka. Wprowadzenie materiału do komputera, opracowanie typów strukturalnych zgodnie z założeniami kwestionariusza, przygotowanie i opracowanie map.  Lata 2011 – 2014.

4. Równocześnie należy rozpocząć systematyczną  współpracę  z badaczami z Lipska Pragi,  Bratysławy oraz Brna i Pragi(?), którzy wcześniej również prowadzili badania nad słowiańską ojkonimią. (Por. prace ośrodka w Lipsku  – E. Eichler, I. Bily, Bratysławie – M. Majtan).    Należałoby  zweryfikować dotychczasowe osiągnięcia, wypracować do końca wspólną metodologię (podstawą powinny być założenia teoretyczno-morfologiczne przedstawione przez R. Šrámka i E. Eichlera) , zakreślić plan opracowań narodowych w odniesieniu do ojkonimii zachodniosłowiańskiej.  Podobne założenia mogłyby przyjąć ośrodki wschodnio- i południowosłowiańskie i prowadzić równoległe, ale niezależne  badania. Dopiero po pełnym opracowaniu ojkonimii  narodowych możliwe będzie syntetyczne opracowanie i przedstawienie wyników dla całej Słowiańszczyzny. Może udałoby się zakończyć wszystkie prace do 2020 r.?

III. W wyniku tych prac powstałby opis ogólnosłowiańskiego  materiału onimicznego wszystkich typów (makrotypów) strukturalnych wraz z zapisami historycznymi i formami pierwotnymi, rekonstruowanymi wraz z uwagami o semantyce topoleksemów i podstawową bibliografią  oraz zbiór map pokazujących obszary występowania poszczególnych typów.



[1] I. Bily, E.Jakus-Borkowa, E. Eichler, K. Nowik, R. Šrámek, Strukturní typy slovanské oikonymie. Die Strukturentypen der Slawischen Ortsnamen (anhand der westslawischen Sprachen), Probehefr, hrsg. Von H.-D.Pohl i R. Šrámek, “Österreichische Namenforschung” [Klagenfurt] 1993, Jahrgang 21/1.

[2] Atlas altsorbischer Ortsnamentypen. Studien zu toponymischen Arealen des altsorbischen Gebietes im westslawischen Sprachraum, hrsg. Von E. Eichler, unter Leitung von I. Bily (…) Heft 1, Stuttgart 2000, Heft 2, Stuttgart, 2003, Heft 3/4,  Stuttgart 2003, Heft 5, Stuttgart 2004.

[3] Przygotowano na podstawie: E. Jakus-Borkowa, K. Nowik, Słowiański atlas onomastyczny – dawniej i dziś. Onomastica Slavogermanica XVII, Wrocław 2008, s. 97-104; E. Jakus-Borkowa, K. Nowik, Słowiański atlas onomastyczny. Część polska. Stan badań. Region w świetle nazw miejscowych. Red. Naukowa S. Gajda, Opole 2007, s. 61-71;

dr Romana Łobodzińska ©2011

Instytut Filologii Polskiej

Uniwersytet Wrocławski