2012© dr hab. Irena Kałużyńska

Uniwersytet Warszawski, Wydział Orientalistyczny, Zakład Sinologii

e-mail: i.s.kaluzynska@uw.edu.pl

 

Badania toponomastyczne w Chinach (ChRL) do roku 2000

W Chinach nazwy geograficzne stały się obiektem zainteresowania bardzo wcześnie. Pierwsze zbiory zawierające różne informacje dotyczące nazw pochodzą z czasu dynastii Zhou (1050-249), chociaż znaczne ich fragmenty to zapisy prawdopodobnie późniejsze, z okresu dynastii Han (206 p.n.e.-220 n.e.). Za najbardziej cenne, według chińskich badaczy, uważane jest dzieło Shanhaijing 山海经 (Księga gór i mórz), ok. IV w. p.n.e., skarbiec wczesnych mitów i legend, zawierające informacje o 450 nazwach gór i ponad 200 nazwach wodnych. Drugie miejsce na liście najcenniejszych zajmuje traktat Yugong 禹贡 (Daniny Yu), dzieło ewidentnie powstałe wcześniej, zachowane w kolekcji Shujing 书经 (Księga dokumentów) z ok. V w. p.n.e., opisujące państwo rządzone przez legendarnego cesarza Wielkiego Yu, Da Yu 大禹 (ok. XXIII w. p.n.e.). Znajdują się tam wyjaśnienia dotyczące 150 toponimów. Jako trzecie wymieniane jest dzieło Mutianzizhuan 穆天子传 (Biografia cesarza Mu) z ok. I w. p.n.e., opowiadające o podróżach króla Mu 穆王 (ok. 973-ok. 918 p.n.e.) do regionów takich, jak np. góra Kunlun. Praca zawiera opisy krain i ludzi wczesnych Chin oraz informacje o pochodzeniu i znaczeniu wielu dawnych toponimów. Kolejna ważna praca to Guliangzhuan 谷梁转 (Komentarz Gulianga), pochodząca z Okresu Walczących Królestw (480-249) i opracowana w formie książkowej w okresie Han, zawierająca wiele zasad nazewniczych obowiązujących w chińskim nazewnictwie geograficznym po dzień dzisiejszy.

W czasach Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e.-9 n.e.) został wydany najstarszy chiński słownik Erya 尔雅, którego skompilowanie tradycyjnie przypisuje się Księciu Zhou, Zhougong 周公 (ok. XII w. p.n.e.), chociaż znaczne jego partie nie powstały przed III w. n.e. Słownik ten stanowi podsumowanie wiedzy gromadzonej od wieków, zawiera różne chińskie terminy podzielone na 19 kategorii tematycznych, m.in. „ziemia”, „wzgórza”, „góry”, „wody”. Znajdują się tam informacje dotyczące wielu terminów geograficznych i etymologie wielu toponimów. Kolejny słownik Shuowenjiezi 说文解字 (Wyjaśnienia znaków i słów), skompilowany przez Xu Shena 许慎 (ok. 58-147) stanowi bogate źródło informacji o wczesnych toponimach chińskich, rejestrując około 450 nazw i wyjaśniając wiele z nich.

W czasach Wschodniej Dynastii Han (25-220) słynny chiński historyk Ban Gu 班固 (32-92) napisał dzieło Hanshu 汉书 (Historia dynastii Han), zawierające monografię Dilizhi 地理志 (Zapisy geograficzne) o geografii i podziale administracyjnym cesarstwa, rejestrujące ponad 4500 toponimów i informujące o etymologii wielu z nich. Praca ta miała wielki wpływ na późniejsze studia nad toponimami, stała się bowiem prototypem całej serii historii dynastycznych, zawierających monografię poświęconą geografii i toponimom. Później, od czasów dynastii Sui (581-681) i Tang (618-907), rezultaty badań nazw geograficznych głównie przedstawiano w monografiach geograficznych oficjalnych kronik historycznych, W 25 chińskich kronikach dynastycznych jest łącznie 16 monografii geograficznych.

Spośród kilku prac powstałych w czasach trochę późniejszych na wzmiankę zasługuje przede wszystkim Shuijingzhu 水经注 (Komentarz do Księgi Wód), autorstwa Li Daoyuana 郦道元 (466-527). Jest to nie tylko skrupulatny komentarz do anonimowej księgi znanej jako Księga Wód, lecz przede wszystkim dzieło świadczące o przeprowadzonych przez autora wnikliwych badaniach tekstowych i terenowych. Gdy w oryginalnym tekście zawarty jest prosty opis kursu danej rzeki, w komentarzu znajdują się obszerne informacje o różnych obiektach leżących na obszarze jej dorzecza, legendy i mity popularne w tym rejonie, historie ważnych postaci tam żyjących itp. W pracy zarejestrowano około 20 tysięcy toponimów, etymologię 2400 z nich, wyjaśniono obowiązujące reguły nazewnicze.

Za wspomnianych powyżej dynastii Sui i Tang władcy przykładali wielką wagę do wszelkiego rodzaju lokalnych zbiorów map i zapisów geograficznych, zawierających opisy lokalnych gór, rzek, jezior, miast itp. Powstał wtedy, trwający z niewielkimi przerwami niemal po dzień dzisiejszy, system kompilacji „lokalnych kronik geograficznych”. Najważniejsze „geograficzne kroniki narodowe” powstawały pod nadzorem rządu centralnego, mniejsze pod nadzorem rządu prowincji, władz okręgu czy powiatu. Kroniki stały się kopalnią informacji o historii, geografii, podziale administracyjnym różnych obszarów, w tym o nazewnictwie. Do dziś zachowanych jest ponad 8500 takich kronik geograficznych, w sumie ponad 110 tysięcy tomów, z czego 6500 zostało skompilowanych w czasach dynastii Qing (1644-1912).

W czasach Republiki Chińskiej (1912-1949) zostały opublikowane, m. in., dwie bardzo ważne prace toponomastyczne, a mianowicie słowniki toponimów, zawierające informacje o ponad 20 tysiącach nazw i nazwanych obiektach Chin, odnotowujące pochodzenie toponimów i ich zmiany. Są to: Zhongguo gu-jin diming da cidian 中国古今地名大辞典 (Wielki słownik dawnych i obecnych nazw geograficznych Chin), autorstwa Zang Lihe 臧勵和, Szanghaj 1929 r., oraz Zhongguo diming da cidian 中国地名大词典 (Wielki słownik nazw geograficznych Chin), autorstwa Liu Junrena 刘钧仁, Beiping 1930 r.

Po powstaniu Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL) w 1949 r. nazwy geograficzne praktycznie aż do końca lat 1970. nie były obiektem regularnych i pogłębionych badań. Polityka „reform i otwarcia” zainicjowana przez chiński rząd w 1978 r. spowodowała pilną potrzebę standardyzacji chińskich nazw geograficznych i w ten sposób stała się bodźcem dla badawczej działalności chińskich toponomastów. W 1977 r. powstał Chiński Komitet Nazw Geograficznych, Zhongguo Diming Weiyuanhui 中国地名委员会, a w 1988 r. powstał Chiński Komitet Badań Toponomastycznych, Zhongguo Dimingxue Yanjiuhui 中国地名学研究会. Przywrócono i udoskonalono, pod nadzorem władz administracyjnych, system kompilacji różnego rodzaju lokalnych kronik i rejestrów nazw. Rada Państwowa ChRL w 1980 i 1986 r. wydała zarządzenia dotyczące administrowania nazwami geograficznymi i zasad tworzenia czy zmiany nazw. W latach 1980. i 1990. pojawiło się wiele ważnych publikacji toponomastycznych.

Najważniejsze chińskie czasopisma toponomastyczne:

„Diming zhishi” 地名知识 (Wiedza o nazwach geograficznych), dwumiesięcznik wydawany przez Shanxi Sheng Diming Lingdaozu 山西省地名领导组 (Grupa Kierownicza Toponimii Prowincji Shanxi) w latach 1978-1992; od 1993 r. zastąpiony przez „Zhongguo fangyu – xingzhengqu yu diming” 中国方域,行政区与地名 (Chińskie terytorium – nazwy jednostek podziału administracyjnego i nazwy geograficzne), wydawany przez Zhongguo Xingzheng Quhua Yanjiuhui 中国行政区划研究会 (Chiński Instytut Jednostek Podziału Administracyjnego), Minzhengbu Xingzheng Quhua he Diming Guanlishi 民政部行政区划和地名管理室 (Biuro Zarządzania Jednostkami Podziału Administracyjnego i Nazwami Geograficznymi), Shanxi Sheng Wenshi Yanjiuguan山西省文史研究馆 (Instytut Historii i Kultury Prowincji Shanxi).

„Diming congkan” 地名丛刊 (Kolekcja toponimów), dwumiesięcznik wydawany przez Liaoning Sheng Diming Weiyuanhui 辽宁省地名委员会 (Komitet Nazw Geograficznych Prowincji Liaoning) w latach 1984-1990; od 1991 r. zastąpiony przez „Zhongguo diming” 中国地名 (Chińskie nazwy geograficzne), wydawany przez Zhongguo Dimingxue Yanjiuhui中国地名学研究会 (Chiński Komitet Badań Toponomastycznych), Liaoning Sheng Dimingxue Yanjiuhui 辽宁省地名学研究会 (Komitet Badań Toponomastycznych Prowincji Liaoning).

Najważniejsze chińskie publikacje słownikowe:

Cihai. Zhongguo dili 辞海.中国地理 (Encyklopedia Cihai – Geografia Chin), Szanghaj 1984.

Zhongguo diming cidian 中国地名词典 (Słownik chińskich nazw geograficznych), Szanghaj 1990.

Zhongguo fensheng, shi, xian da cidan 中国分省市县大词典 (Wielki słownik chińskich prowincji, miast wydzielonych i powiatów), Pekin 1990.

Zhonghua Renmin Gongheguo diming cidian 中华人民共和国地名词典 (Słownik nazw geograficznych Chińskiej Republiki Ludowej), Pekin, wydawany sukcesywnie od 1987 r., , ukazały się tomy nazw geograficznych z większości prowincji ChRL.

Zhongguo shuiming cidian 中国水名词典 (Słownik chińskich hydronimów), Harbin 1995.

Zhongguo diming yuyuan cidian 中国地名语源词典 (Słownik źródłosłowu chińskich nazw geograficznych), Szanghaj 1995.

Zhongguo diming youlai cidian 中国地名由来词典 (Słownik etymologii chińskich nazw geograficznych), Pekin 1999.

Xianggang diming cidian香港地名词典 (Słownik toponimów Hongkongu), Pekin 1999.

Najważniejsze chińskie atlasy:

Zhonghua Renmin Gongheguo fensheng dituji中华人民共和国分省地图集 (Atlas prowincji ChRL), Pekin 1974.

Zhongguo lishi dituji/The Historical Atlas of China 中国历史地图集 (Historyczny Atlas Chin), tomy I-VIII, Szanghaj 1982-1987.

Atlas of the People’s Republic of China, Pekin 1989.

Najważniejsze chińskie publikacje książkowe, 1980-2000:

Chen Zhengxiang 陈正祥, Zhongguo wenhua dili 中国文化地理 (Geografia humanistyczna Chin), Taibei 1982.

Dimingxue yanjiu 地名学研究 (Badania toponomastyczne), Shenyang 1984.

Dimingxue lungao 地名学论稿 (Dyskusje o toponimach), Szanghaj 1985.

Dimingxue yanjiu wenji 地名学研究文集 (Zebrane prace toponimiczne), Shenyang 1989.

Zhongguo diming tongming jijie 中国地名同名集解 (Zbiór i wyjaśnienie chińskich terminów generycznych w nazwach geograficznych), Pekin 1993.

Niu Ruchen 牛汝辰, Xinjiang diming gaishuo 新疆地名概说(O toponimach Xinjiangu), Pekin 1994.

Chu Yaping 楮亚平, Yin Junke尹钧科, Sun Donghu孙冬虎, Dimingxue jichu jiaocheng 地名学基础教程 (Podstawowy kurs toponomastyki), Pekin 1994.

Sun Donghu 孙冬虎, Li Ruwen 李汝雯 , Zhongguo dimingxue shi 中国地名学史(Historia toponomastyki chińskiej), Pekin 1997.

Niu Ruchen 牛汝辰, Diming mingming lilun jiqi yingyong yanjiu/ Placenaming: The Theory and its Application 地名命名理论及其应用研究 (Badania teoretyczne i pragmatyczne nazewnictwa geograficznego), Pekin 1998.

Li Rulong 李如龙 Hanyu dimingxue lungao 汉语地名学论稿 (Dyskusje o chińskich toponimach), Szanghaj 1998.

Prace zagraniczne o chińskich toponimach:

Czernożukow K. N., „Kitajskie geograficzeskie nazwanija” [w:] Toponimika Wostoka. Nowyje issledowanija, Moskwa 1964, s. 84-92.

Chiao Josef, „Die chinesischen Ortsnamen in Shansi und Szechwan. Typologie und Interpretation“, Acta Etnologica et Linguistica, 19, Wiedeń 1970.

Eberhard Wolfram, „Preliminary Note on Place Names in Medieval China“, Journal of the American Oriental Society, 2, 1954, s. 71-73.

Gazetteer No 70, Mainland China. Administrative Divisions and Their Seats. Official Standard Names, Waszyngton 1963.

Kałużyńska Irena, „Z zagadnień toponomastyki chińskiej: Zjawisko tabu a nazwy geograficzne. Nazwy er panowania cesarzy w nazewnictwie geograficznym”, Przegląd Orientalistyczny 2/142, 1987, s. 175-189.

Kałużyńska Irena, “The Taboo and Chinese Geographical Names”, Orientalia Varsoviensia, 3, 1990, s. 17-35.

Kałużyńska Irena. “Chinese Directional and Locational Place Names”, Rocznik Orientalistyczny, t. 48, z. 1, 1992, s. 13-25.

Kałużyńska Irena, “The Substitution by Homophones in Chinese Geographical Names”, Rocznik Orientalistyczny, t. 50, z. 1, 1995, s. 123-135.

Kałużyńska Irena, „Chinese Combined Place Names”, Rocznik Orientalistyczny, t. 51, z.1, 1996/1998, s. 159-166.

Kałużyńska Irena, “Mechanism of Origin of Contemporary Chinese Place Names”, Acta Philologica, 26, 1999, s. 30-41.

Künstler Mieczysław J., „Z rozważań nad toponimiką chińską“, Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, LIII, 1990, s. 122.

Lin Ziyu, Celia Millward, Zhu Bin, „Notes on Place Naming in Chinese and English”, Names, 31 (1), 1983, s. 29-39.

Miropolski I.A., „O geograficzeskich nazwanijach Kitaja i ich russkoj transkripcii”, Toponimika Wostoka, Moskwa 1962, s. 153-156.

Spencer J.E, „Chinese Place Names and the Appreciation of Geographic Realities”, Geographer Review, 31, 1941, s. 79-94.

Terminology Bulletin No 128, Geographical Names and Terms. English-Chinese, United Nations Secretariat, 30 April 1957, s. 117-148.

Zajczikow W.T., Puteszestwenniki drewnogo Kitaja i geograficzeskie issledowanija w KNR, rozdz. „O geograficzeskich nazwanijach Kitaja”, s. 78-84, Moskwa 1955.

Dr hab. Irena Kałużyńska