Onomastyka – krótki opis dyscypliny

O n o m a s t y k a  jest dziedziną interdyscyplinarną, głównie o nachyleniu językoznawczym; zajmuje się nazwami własnymi, takimi jak indywidualne nazwy osób, zwierząt, roślin, miejsc w topografii przestrzennej, zbiorników i cieków wodnych, przedmiotów, zdarzeń, instytucji, zakładów, tytuły dzieł artystycznych, nazwy w różnych typach tekstów, m.in. w literaturze. 

Termin pochodzi od gr. onóma, onomatos oznaczającego ‘nazwę, imię’. Etymologiczna podstawa terminologiczna występuje w wielu powiązanych z onomastyką pojęciach, np.: onim jako synonim nazwy własnej, onimia jako zbiór onimów, onimiczny jako odnoszony do onimów.

W polskich studiach onomastycznych dziedzina ta bywa też określana terminem nazewnictwo (rozumianym też w sensie onimii). W tradycyjnym ujęciu onomastyka rozwija się, podobnie jak językoznawstwo teoretyczne, od niewielu, tj. ponad 100 lat, skupiając się głównie na dwóch podstawowych typach nazw własnych: antroponimach (nazewnictwie osobowym) i toponimach (nazewnictwie miejscowym/geograficznym).

Jako kategoria gramatyczna nazwy własne były wyodrębniane już w starożytnej refleksji nad językiem, np. przez Arystotelesa, który rozważał ich funkcję indywidualizującą wobec nazywanego obiektu, np. osoby nazywanej Sokratesem. Starożytne rozróżnienie kategorii nomina appellativa (nazwy pospolite) i nomina propria (nazwy własne) funkcjonuje w studiach onomastycznych i ogólnojęzykoznawczych do dziś: appellativa wskazują rodzajowe klasy obiektów, np. ‘kobieta’, ‘miasto’, ‘góra’, propria wybrane spośród nich egzemplarze, np. Skubulanka, Paryż, Śnieżka.

Podejście tradycyjne stawiało nazwy własne na skraju języka, albo wręcz poza nim, czego konsekwencją jest nie zawsze uzasadnione pozbawianie onimii funkcji leksykalnych, np. semantycznej. Tymczasem uwzględnienie specyfiki formalnej oraz kulturowej różnorodności odniesień nazw własnych, szczególnie tych, które powstają jako niezliczone jednostki językowe we współczesnej komunikacji społecznej, powoduje, że proprialna warstwa języka jest i powinna być rozpatrywana  podobnie jak jego warstwa apelatywna.

Obok klasycznych typów kategorii nomina propria, przypisywanych antroponimii i toponimii, w onomastyka wyodrębniono w ostatnich dziesięcioleciach, także trzecią ogólną kategorię obejmującą nazwy wszelkich wytworów kultury: określaną terminem chrematonimia.

Wśród chrematonimów znajdują się m.in. nazwy handlowe firm i produktów, instytucji, zrzeszeń, wydarzeń i inicjatyw społecznych, okoliczności w kalendarzu zdarzeń obchodzonych cyklicznie lub okazjonalnie, dzieł artystycznych, wytworów produkcji medialnej.

Chrematonimia jest najliczniejszą i najbardziej dynamiczną klasą onimiczną. Wraz z antroponimią i toponimią tworzy trzon onomastykonów współczesnych języków.

Badania w zakresie antroponomastyki, toponomastyki, chrematonomastyki oraz innych działów studiów onomastycznych (np. hydronomastyki dotyczącej nazw wodnych lub medionomastyki zajmującej się nazwami w świecie mediów, jak prasa, radio, telewizja, Internet) obejmują szereg wypracowanych przez te dziedziny narzędzi analitycznych, które pozwalają badać aspekt kulturowy, strukturę językową, etymologię, motywację i życie onimów. Analiza onomastyczna podpiera się wieloma metodologiami właściwymi dla innych gałęzi językoznawstwa, nauk humanistycznych oraz pozahumanistycznych, stąd takie jej ujęcia przedmiotowe, jak socjoonomastyka, psychoonomastyka, onomastyka kulturowa, onomastyka literacka i in.

To jedna z najbardziej interdyscyplinarnych dziedzin językoznawczych, którą interesują się nie tylko onomaści, lingwiści, leksykografowie, ale także archeolodzy, historycy, geografowie, topografowie, archiwiści, literaci, specjaliści w zakresie marketingu itd.

Teoretyczny i praktyczny wymiar badań onomastycznych wynika z immanentnego powiązania przedmiotu tych badań z rzeczywistością pozajęzykową: nazwa własna nie istnieje bez obiektu, który oznacza; z punktu widzenia kulturowo-językowego natura i kontekst występowania obiektu są czynnikami ją determinującymi.

© 2012 Artur Gałkowski