Aktualizowana lista podstawowych haseł  terminologii onomastycznej w języku polskim

 

Autor: Artur Gałkowski © 2012

wszelkie prawa związane z kopiowaniem, cytowaniem, upowszechnianiem w tekstach drukowanych oraz online zastrzeżone

 

  • abionim – nazwa własna obiektu nieożywionego (materialnego lub niematerialnego)
  • akronim – nazwa utworzona na zasadzie skrótu z zestawienia inicjalnych liter lub sylab wyrazów tworzących dłuższą nazwę opisową, będącego dla niej formą alternatywną i równoważną, np. UAMUniwersytet Adama Mickiewicza
  • akt nazewniczy – nadawanie nazwy własnej określonemu obiektowi rzeczywistości w przestrzeni fizycznej i duchowej (zob. także nominacja, denominacja)
  • allonim lub alonim – wariant nazwy własnej wywodzący się z tej samej podstawy etymologicznej, np. Maja Mania jako zdrobnienia imienia Maria
  • anemonim – nazwa własna o charakterze abionimicznym oznaczająca wiatr, huragan, tajfun itp.
  • anojkonim – nazwa miejsca/terytorium niezamieszkanego
  •  antonomazja – nazwa pospolita, kulturowo znacząca, nadawana indywidualnie w funkcji nazwy własnej, wyróżniającej i cechującej dany obiekt (osobę, miejsce, instytucję itd.), np. wł. Cavaliere – Silvio Berlusconi, kraj kwitnącej wiśni – Japonia, Biały Dom ­– prezydent USA; niekiedy tym samym terminem określa się także użycie nazwy własnej w uogólnionym znaczeniu nazwy pospolitej, często zastosowane okazjonalnie, np. Chrystus naszych czasów, Judasz, Padwa Północy
  • antroponim – nazwa własna osoby lub grupy osób
  • antroponim kolektywny albo zespołowy – nazwa odnoszona do grupy osób identyfikujących się z nią, tym samym z obiektem w ten sposób nazywanym, np. zrzeszeniem, stowarzyszeniem, partią polityczną, komisją, zgromadzeniem zakonnym itd.
  • antroponimia – zbiór nazw własnych osobowych w danym terytorium, regionie, języku, okresie itd.
  • antroponomastyka – dział onomastyki zajmujący się antroponimami
  • antroponomastykon – wykaz/zbiór nazw osobowych, wyznaczany ich typem, zasięgiem przestrzennym, czasowym itp.; słownik antroponimów
  • apelatywizacja (inaczej: deonimizacja) – proces lub wynik przechodzenia nazwy własnej w nazwę pospolitą, która zostaje włączona do leksyki ogólnej jako zleksykalizowana jednostka językowa
  • astronim – nazwa własna ciała astralnego: planety, księżyca, komety, gwiazdozbioru itd., np. Słońce, Merkury, Kometa Halleya, Droga Mleczna
  • baza nazewnicza (lub: onimiczna) – element leksykalny w postaci rdzenia, wywodzony zazwyczaj z określonego etymonu w podstawie onimu, ale także cały leksem lub inna nazwa własna adaptowana w nowej odsłonie proprialnej
  • bionim – nazwa własna obiektu ożywionego: człowieka, zwierzęcia, rośliny
  • choronim – nazwa własna kraju, regionu, większego terytorium wyznaczanego geograficznie lub administracyjnie (por. niekiedy używany synonimicznie makrotoponim)
  • chrematonim – nazwa własna obiektu materialnego lub niematerialnego, wytworzonego jako efekt kulturowej działalności człowieka (np. nazwa produktu, usługi, firmy, organizacji, przedsięwzięcia społecznego, wytworu lub wydarzenia artystycznego itd.)
  • chrematonomastykon – wykaz/zbiór chrematonimów wyznaczany określonym zasięgiem rodzajowym, obszarowym, czasowym lub innym
  • compositum, l.mn. composita – nazwa własna w formie złożonej struktury morfologicznej, syntagmatycznej, frastycznej
  • dendronim – nazwa własna o charakterze fitonimicznym indywidualnie nadawana drzewom, np. dąb Bartek
  • denominacja – nazwa lub proces jej nadawania określonym obiektom (por. nominacja)
  • denominatum  – osoba, miejsce, inny obiekt wskazywany przez nazwę własną
  • denominowany – przymiotnik używany w znaczeniu: nazywany (rzadziej: nominowany)
  • deonim (por. synonimicznie używany eponim) – nazwa pospolita utworzona w wyniku przeniesienia i leksykalizacji nazwy własnej w języku ogólnym, wskazując na klasę obiektów, np.  carpaccio od nazwiska Carpaccio, watt od nazwiska Watt (zob. także apelatywizacja)
  • deonimizacja – proces lub wynik utraty charakteru onimicznego nazwy własnej; przeniesienie nazwy własnej do kategorii nazw pospolitych
  • deonomastyka – dział onomastyki zajmującymi się takimi zagadnieniami, jak: powstawanie i funkcjonowanie deonimów (eponimów), użycia metaforyczne nazw własnych
  • drzewo genealogiczne – schemat obrazujący powiązania pokrewieństwa i powinowactwa w rodzie
  • egzonim – nazwa własna zwykle obiektu geograficznego używana w formie nadanej mu w innym języku niż język obszaru, na którym obiekt występuje, np. pol. Londyn vs ang. London , pol. Rzym vs wł. Roma
  • endonim – nazwa własna oryginalnie brzmiąca w języku pochodzenia i występowania obiektu, np. Praha (pol. Praga) w języku czeskim, Venezia (pol. Wenecja) w języku włoskim, Marseille (pol. Marsylia) w języku francuskim
  • enonim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana jako nazwa produktu lub marki winom
  • eponim – nazwa pospolita utworzona jako przeniesienie nazwy własnej do języka ogólnego lub na bazie nazwy własnej jako jej pochodna, derywat, np. Kasanowa, kalwinizm, makiaweliczny, falandyzacja, syzyfowa [praca], choroba Heinego-Medina  (por. deonim, antonomazja, apelatywizacja)
  • eponimiczny – odnoszony do eponimu
  • eponimizacja – nadawanie nazwom własnym charakteru eponimicznego
  • ergonim – nazwa własna firmy, produktu, usługi, marki, termin używany często w funkcji nazwy handlowej (por. chrematonim)
  • etnonim – nazwa własna grupy etnicznej (narodu, ludu, plemienia itd.) bądź przedstawiciela takiej grupy, np. Polacy, Polak, Polka (nie w każdej sytuacji i nie we wszystkich językach etnonimy są uznawane za nazwy własne, por. np. wł. italiani, italiano)
  • firmonim – nazwa handlowa nadawana firmom, produktom, używana także w funkcji marki (por. ergonim, nazwa handlowa, chrematonim, nazwa produktu, marka)
  • fitonim – nazwa indywidualna nadawana roślinom, np. Palma Goethe w Ogrodzie Botanicznym w Padwie
  • formant nazewniczy – element słowotwórczy wchodzący w skład tworzonego onimu: przyrostek, końcówka, przedrostek, przyimek, np. –ski w nazwiskach jak Podolski, ­-owo w toponimiach jak Pobierowo
  • genealogia – nauka badająca więzy osób względem przodków, ustalanie pokrewieństwa, powinowactwa, relacji rodzinnych, wraz z towarzyszącymi informacjami typu status społeczny; także wynik badań genealogicznych pozwalający wytworzyć np. tzw. drzewo genealogiczne
  • geonim – nazwa typu toponimicznego obiektu o naturze geologicznej/geograficznej
  • hagionim – nazwa własna osoby wyniesionej na ołtarze jako świętej lub błogosławionej
  • heortonim – nazwa typu chrematonimicznego desygnująca święto religijne lub świeckie
  • hipokorystykum, l.mn. hipocoristica (rzadziej: hipokorystyk) – nieformalna forma nazwy własnej, zwykle o charakterze ekspresywnym, np. nacechowane pragmatycznie warianty nazw osobowych (zdrobniałe, pieszczotliwe itd.) typu Jola, Jolka, Jolcia, Jolucha od Jolanta
  • hodonim – nazwa własna drogi, zwykle miejskiej (ulicy), także placu, skweru, drogi krajowej, autostrady, tunelu itp.
  • hodonimia – zbiór hodonimów
  • hydronim – nazwa własna zbiornika wodnego, stałego lub płynącego, np. jeziora, morza, rzeki, strumienia, studni, wodospadu itd.
  • hydronimia – zbiór hydronimów
  • hydronomastyka – dział onomastyki zajmujący się hydronimami
  • hydronomastykon – wykaz/zbiór hydronimów wyznaczany określonym zasięgiem obszarowym lub czasowym; słownik hydronimów
  • ideonim – nazwa typu chrematonimicznego desygnująca wytwór kultury artystycznej, np. obrazu, rzeźby, dzieła literackiego itp.
  • ideonimia – zbiór ideonimów
  • imię – nazwa nadawana indywidualnie osobom, także zwierzętom i innym obiektom jako nazwa własna (dziś rzadziej: imię własne)
  • imię własne – rzadsza forma synonimiczna terminu nazwa własna
  • kosmonim (por. astronim) – nazwa obiektu w przestrzeni kosmicznej
  • kosmonimia – zbiór kosmonimów
  • kryptonim – sekretna nazwa własna, spełniająca funkcje ochronne względem nazywanego obiektu (por. pseudonim)
  • makrotoponim – nazwa własna większych obszarów terytorialnych, wyznaczanych geograficznie, administracyjnie, zwykle zamieszkanych, ale także niezamieszkanych, zagospodarowanych i niezagospodarowanych przez człowieka, np. nazwy krain, regionów, gmin, powiatów, miejscowości, wielkich rzek por. mikrotoponim)
  • marka – nazwa handlowa noszona przez firmę produkcyjną lub usługową; nazwa firmująca produkt lub usługę, np. SONY, Gucci, Volkswagen
  • medionim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana obiektom powiązanym z produkcją medialną, np. nazwy kanałów radiowych i telewizyjnych, tytuły prasowe, nazwy domen internetowych itd.
  • medionimia – zbiór medionimów
  • medionomastyka – dział onomastyki zajmujący się medionimami
  • metronim (także: nazwisko lub nazwa metronimiczna) – nazwa osobowa pochodząca od imienia matki, nie zawsze traktowana za nazwę własną, np. danusin w znaczeniu syn Danuty (Danusi)
  • mikrotoponim – nazwa własna terenowa wskazująca na miejsca zwykle niezamieszkane, mierzone w skali mniejszej niż skala używana w toponimii, np. nazwy pól, łąk, lasów, polan, ścieżek, strug, mniejszych rzek, stawów, skał, głazów narzutowych itd.
  • nazewnictwo (synonimicznie: onomastyka, onimia) – dziedzina zajmująca się nazwami własnymi; zbiór takich nazw, zwykle określony względem natury nazywanych obiektów, np. nazewnictwo miejskie, nazewnictwo literackie
  • nazwa – jednostka językowa nadana określonemu obiektowi jako nazwa pospolita lub nazwa własna
  • nazwa geograficzna – rodzaj toponimu wskazujący na miejsca lub obszary wyznaczane geograficznie w terenie
  • nazwa handlowa – nazwa nadawana w celach marketingowych produktom lub przedsiębiorstwom, utożsamiana często z marką
  • nazwa miejscowa (inaczej: toponim, por. nazwa terenowa) – nazwa typu ojkonimicznego nadana miejscu desygnowanemu geograficznie i/lub administracyjnie, np. nazwa miasta, wsi, regionu, gór (zob. także makrotoponim)
  • nazwa osobowa – antroponim
  • nazwa pospolita – nazwa nadana każdemu z przedstawicieli danej klasy obiektów, zwykle w uniwerbalnej formie rzeczownikowej, ale także jako grupa słowna, np. obiad, obiad domowy; nazwy pospolite należą do języka ogólnego (por. nomen appellativum)
  • nazwa produktu – nazwa nadawana egzemplarzom lub serii towarów wytwarzanych w celach handlowych, np. cukierkom, meblom, perfumom itd. (por. nazwa handlowa, firmonim, marka)
  • nazwa terenowa (por. toponim, nazwa miejscowa, nazwa geograficzna, geonim) – nazwa typu anojkonimicznego, wskazująca zwykle obiekt w terenie niezamieszkałym lub ów teren (zob. także mikrotoponim)
  • nazwa własna (synonimicznie: onim) – nazwa nadana w sposób indywidualny i wyróżniający pojedynczy obiekt, np. osobę, zwierzę, roślinę, miejsce, przedmiot, przedsięwzięcie; może także wskazywać obiekt w serii – produkt przemysłowy wytwarzany w wielu egzemplarzach lub marka identyfikująca różne firmowane przez nią produkty lub przedsięwzięcia, np. Punto jako typ samochodu marki FIAT (por. imię własne, nomen proprium)
  • nazwisko rodowe – nazwa osobowa noszona przez przedstawicieli rodu, rodziny, rodziców, ojca; używane także w terminologii administracyjnej i genealogicznej
  • nazwy osobowe odmiejscowe – nazwy mieszkańców krajów, regionów, miast, dzielnic, wsi itd. (nie zawsze są uznawane za nazwy własne), np. Kaszub, mazowszanka, łodzianin
  • neotoponim – nazwa typu toponimicznego dla nowo wyznaczonego miejsca, terytorium, powiązana często z rozwojem gospodarczym w danym obszarze, np. nazwy centrów rozrywki, handlu typu Manufaktura w Łodzi
  • nezonim – nazwa własna wyspy
  • nomen appellativum, l.mn. nomina appellativa – nazwa pospolita w języku ogólnym, oznaczająca klasę obiektów; najczęściej używane w formie l.mn., niekiedy eliptycznie jako appellativa
  • nomen proprium, l.mn. nomina propria – latynizm oznaczający nazwę własną; najczęściej używane w formie l.mn., niekiedy eliptycznie jako propria
  • nominacja (synonimicznie: denominacja) – nadawanie nazwy określonemu obiektowi, zwykle nazwy własnej, niekiedy powiązane z aktem o wymiarze społecznym, celebratywnym, np. chrzest, prawne ustanowienie nazwy uczelni (zob. także akt nazewniczy)
  • obiekt nazewniczy – element rzeczywistości fizycznej lub duchowej, któremu nadawana jest nazwa własna poprzez akt nazewniczy
  • ojkonim – nazwa miejsca/terytorium zamieszkanego
  • onim – nazwa własna; podstawa terminów określających grupy nazw własnych, np. antroponimów, toponimów, chrematonimów
  • onimia – zbiór nazw własnych
  • onimiczny (synonimicznie: proprialny) – przymiotnik odnoszony do onimów (nazw własnych, propriów)
  • onomasta – specjalista w zakresie onomastyki
  • onomastica (l.mn.) – latynizm oznaczający różnego typu fakty i zjawiska onomastyczne (upowszechniony tytułem polskiego czasopisma onomastycznego „Onomastica”)
  • onomastyczny – przymiotnik odnoszony do onomastyki, faktów onomastycznych
  • onomastyka – dział językoznawstwa zajmujący się nazwami własnymi; dyscyplina interdyscyplinarna dopuszczająca łączenie różnych metodologii naukowych: językoznawstwa, historii, geografii, archeologii, literaturoznawstwa itd. (por. nazewnictwo)
  • onomastyka literacka – dział onomastyki, a jednocześnie literaturoznawstwa zajmujący się nazwami własnymi w literaturze
  • onomastykon – wykaz/zbiór nazw własnych wyznaczany określoną kategorią, zasięgiem obszarowym, czasowym, naturą nazywanych obiektów
  • oronim – nazwa wzniesienia, góry, masywu górskiego
  • patronim – nazwa własna osobowa wywodzona od imienia lub nazwiska ojca, np. hebr. Ben Gurion, szw. Anderson, ros. Aleksandrovna, hiszp. Olay
  • porejonim – nazwa typu chrematonimicznego oznaczająca pojazd, środek transportu, połączenie kolejowe, autobusowe, lotnicze, morskie itd.
  • proces nazewniczy – nadawanie i utrwalanie komunikacyjne nazwy własnej określonego obiektu (zob. także akt nazewniczy)
  • proprializacja (synonimicznie: onimizacja) – nadawanie natury proprialnej nazwie pospolitej (przejście nazwy pospolitej w nazwę własną)
  • proprialność – natura pragmatyczna właściwa nazwie własnej lub innej jednostce językowej noszącej bądź nabierającej znamion nazwy własnej
  • proprialny (synonimicznie: onimiczny) – przymiotnik odnoszony do nazw własnych (nomina propria)
  • przezwisko (por. przydomek) – nieformalna nazwa osobowa, zwykle nacechowana ekspresyjnie, stylistycznie (pejoratywnie lub melioratywnie)
  • przydomek (por. przezwisko) –nieformalna nazwa osobowa, zwykle nacechowana ekspresyjnie, stylistycznie (pejoratywnie lub melioratywnie)
  • pseudonim – fikcyjna nazwa nadawana osobom, używana zwykle w określonych kręgach społeczno-kulturowych, np. artystycznych, literackich, politycznych itd.
  • psychoonomastyka – dział onomastyki badający nazwy własne z punktu widzenia psycholingwistycznego, psychologicznego
  • socjoideonim – nazwa własna typu chrematonimicznego oznaczająca grupę, inicjatywę lub wydarzenie o charakterze społecznym, kulturowym
  • socjoonomastyka – dział onomastyki badający nazwy własne z punktu widzenia socjolingwistycznego, socjologicznego
  • speleonim – nazwa typu anojkonimicznego desygnująca groty, jaskinie, pieczary, zagłębienia, komnaty w podziemiach,
  • teonim – nazwa bóstwa, Osoby Boskiej, np. Zeus, Diana, Duch Święty
  • toponimia – zbiór toponimów
  • toponomasta – specjalista w zakresie toponomastyki
  • toponomastyka – dział onomastyki zajmujący się toponimami
  • toponomastykon – wykaz/zbiór toponimów, zwykle wyznaczany terytorialnie i/lub w danym okresie, języku itd.; słownik toponimów
  • transonim – nazwa własna powstająca jako formalne przeniesienie nazwy własnej z innej kategorii, np. Siena od nazwy miasta jako nazwa typu samochodu marki FIAT (por. transonimizacja)
  • transonimizacja – proces przechodzenia nazwy własnej jednej kategorii w nazwę własną innej kategorii, np. antroponimu w chrematonim typu Kubuś w funkcji nazwy handlowej produktu; efekt takiego procesu (por. transonim)
  • tyronim – nazwa własna typu chrematonimicznego nadawana jako nazwa produktu lub marki serom
  • urbanonim – nazwa własna obiektu występującego w przestrzeni miejskiej, np. ulicy, placu, parku, budynku, instytucji
  • urbanonimia – zbiór urbanonimów (toponimia miejska)
  • urbonim – nazwa miasta
  • urbonimia – zbiór urbonimów (por. hodonimia)
  • zoonim – nazwa indywidualna nadawana zwierzęciu, zwykle udomowionemu, powiązanemu z otoczeniem człowieka, np. psu, kotu

©Artur Gałkowski 2012