Antroponomastyka – zarys subdyscypliny onomastycznej

©2012 Renata Gliwa

 

Antroponomastyka to dział onomastyki traktujący o nazewnictwie osobowym (antroponimii), w szczególności imionach, nazwiskach, przydomkach, przezwiskach, pseudonimach a także nazwach herbów i zawołań oraz etnonimach. Przedmiotem antroponomastyki jest przede wszystkim klasyfikacja nazw osobowych (antroponimów) pod względem motywacyjnym  i formalno-językowym, ich typologia kulturowa oraz ustalanie etymologii antroponimów.

Przez długi czas antroponomastyka stanowiła jeden z zasadniczych obszarów zainteresowania onomastów.

Podstawowe kategorie antroponimiczne, podlegające współczesnym badaniom językoznawczo-kulturowym, są efektem wielowiekowej ewolucji.

Imię to najbardziej trwała i rozpowszechniona forma identyfikacji, jest ono nadawane dziecku podczas chrztu bądź aktu o charakterze administracyjnym, z woli rodziców lub opiekunów. Zasób imion osobowych używanych współcześnie  w Polsce kształtował się w ciągu wieków. W początkowym okresie antroponimia charakteryzowała się systemem jednoimiennym. Pojedyncze imię było wystarczającym elementem służącym do identyfikacji osób w najbliższym środowisku. Pierwsze imiona osobowe, wywodziły się z nazewnictwa apelatywnego używanego do określania elementów otaczającego świata przyrody.  Wraz  z  chrześcijaństwem  upowszechniły  się  imiona  osób  uznawanych   za święte.

Z czasem, w miarę rozwoju struktury społeczeństwa, jednoimienna identyfikacja przestała być wystarczająca, uzupełniano ją o dodatkowe określenia opisowe, wskazujące np. na miejsce zamieszkania, pokrewieństwo, zawód bądź cechy charakterystyczne (związane np. z wyglądem). Dodatkowe określenia opisowe nabierały cech stałości, zaczęły wraz z imieniem identyfikować osobę w sposób trwały, a przechodząc na potomstwo stawały się dziedziczne. W ten sposób powstało tzw. nazwisko zwyczajowe, dziś funkcjonujące po prostu jako nazwisko w sensie administracyjnym. Należy jednak podkreślić, że w pierwszym okresie nadawania ludziom nazwisk, proces ten był ściśle związany ze zjawiskami obyczajowymi, nie prawnymi.

Imiona i nazwiska, to kategorie antroponimiczne należące do oficjalnego systemu nazewnictwa, oprócz nich funkcjonują antroponimy nieoficjalne, tj. takie, które nie są sankcjonowane prawnie, ich używanie wiąże się z pewnym uzusem.

Należą do nich np. przezwiska, są one dodatkowym określeniem człowieka, mają charakter  nieoficjalny,  funkcjonują   w mikrośrodowisku, w którym żyje dany człowiek.  Na ogół są  nacechowane  emocjonalnie.  Najczęściej  powstają na podstawie określenia wyróżniającej człowieka cechy fizycznej lub psychicznej. Ich źródłem jest na ogół leksyka konkretna, ale pojawiają się wśród nich także twory metaforyczne i metonimiczne, podstawą części z nich są  przekształcenia (często zniekształcenia) imion i nazwisk. Nie są to twory stabilne, ich trwałość uzależniona jest od wielu czynników. Współcześnie to kategoria antroponimiczna charakterystyczna głównie dla środowiska wiejskiego i młodzieżowego.

Przezwiskami mogą być obdarzane nie tylko jednostki, ale także zbiorowości, powstają wówczas przezwiska zbiorowe. Odnoszą się one do grup ludzi, nazywanych na podstawie cech właściwych danej zbiorowości. Najczęściej pełnią funkcje reprezentatywne, mogą być nacechowane emocjonalnie.

Klasę przejściową między przezwiskami a nazwiskami stanowią przydomki. Dawniej były one charakterystyczne dla szlachty. To, co odróżnia przydomki od przezwisk, to przede wszystkim czas ich powstania; przydomkom brak aktualnej motywacji (przezwiska zazwyczaj ją zachowują), odnoszą się one do członków całej rodziny (przezwiska odnoszą się do jednostek). Przydomki mogą być dziedziczone (przezwiska zazwyczaj nie są). Współcześnie tworzenie przydomków jest ograniczone.

Do nazw osobowych nieoficjalnych zaliczamy także pseudonimy, które jako kategoria antroponimiczna, wykazują dość duże zróżnicowanie. Podobnie jak imiona i przezwiska mają charakter indywidualny, inna zazwyczaj jest droga ich powstawania — pseudonim przybierany jest najczęściej z inicjatywy i woli nazywanego. Obieranie pseudonimów odbywa się najczęściej z powodów osobistych lub ideowych (np. pseudonimy artystyczne, konspiracyjne, e-nimy we współczesnej komunikacji internetowej itd.).

Wśród kategorii antroponimicznych należy wymienić także nazwy heraldyczne, tj. nazwy herbów, zawołań, a także nazwy członków rodów utworzone od nazw herbów. Obejmują one grupy tego samego rodu lub kilku rodów, posługujących się tym samym znakiem herbowym, określanych tą samą nazwą. Historię herbów w Polsce możemy śledzić od czasów średniowiecza. Funkcjonowały one zgodnie z pewnymi dziedzicznymi zwyczajami w obrębie rodzin. Ich kodyfikację należy wiązać z wykształceniem się feudalnej warstwy szlachty.

Nie wszyscy językoznawcy są zgodni w kwestii przynależności do kategorii nazw własnych tzw. etnonimów, czyli nazw narodów, narodowości, plemion, czy innych grup etnicznych. Wyodrębnianiu się tych społeczności towarzyszył proces nominacji, powstawały w ten sposób tzw. etnonimy endogeniczne (poprzez autoidentyfikację) lub egzogeniczne (gdy nazwę tworzyli np. sąsiedzi danej wspólnoty). Późniejsze są nazwy zbiorowości lokalnych, związanych z określonym terytorium. Podstawami tej kategorii nazw mogły być np. nazwy regionów, rzek, i innych charakterystycznych elementów krajobrazu, nazwy określonych cechy danej wspólnoty, nazwy pokrewieństw, inne nazwy osobowe, itd.

Antroponomastyka jest polem zainteresowania nie tylko językoznawców — onomastów, interesują się nią także badacze kultury, socjologowie oraz przeciętni użytkownicy języka, ponieważ dostarcza ona materiałów i narzędzi do badania historii społeczeństw, wyborów dokonywanych przez ich przedstawicieli w zakresie ekspresywnego i zwyczajowego nazewnictwa osobowego.

Początkowo antroponomaści skupiali się przede wszystkim na strukturze językowej antroponimów (historycznych i współczesnych), z biegiem czasu poszerzał się zakres tematów obejmowanych przez antroponomastykę, doskonaliły się też metody badawcze charakterystyczne dla tej dziedziny nauki. Choć problematyka relacji nazw własnych do kultury jest obecna w nauce polskiej od lat siedemdziesiątych XIX wieku, to dopiero ostatnie lata przyniosły liczne opracowania uwzględniające kulturoznawczy aspekt badań nad antroponimami. Nazwy własne, w tym antroponimy, są odzwierciedleniem tego wszystkiego, co wchodzi w skład kultury, dlatego są tak cennym materiałem badawczym.

dr Renata Gliwa ©2012

Katedra Dialektologii Polskiej Instytutu Filologii Polskiej UŁ

e-mail: renewa21@onet.eu