Toponomastyka – zarys subdyscypliny onomastycznej

©2012 Ewelina Zając

 

Toponomastyka to dział onomastyki, której przedmiotem są geograficzne nazwy miejsc — toponimy. Rozumiemy przez nie nazwy obiektów fizjograficznych zamieszkanych i niezamieszkanych przez człowieka, w tym nazwy w obrębie jednostek administracyjnych, takich jak miasta i wsie. Zatem w obrębie toponimów wyróżnia się: nazwy miejscowe, nazwy terenowe, nazwy górskie, nazwy wodne oraz nazewnictwo miejskie i wiejskie. Obok właściwych toponimów funkcjonują również apelatywy toponimiczne, które charakteryzują obiekt, nie określając go w sposób jednostkowy (np. morze w nazwie Morze Bałtyckie jako element stały lub niestały: morze Bałtyk, plac w nazwie plac biskupa Nankiera, także skrótowo pl. biskupa Nankiera).

Badania toponomastyczne poruszają m.in. zagadnienia pochodzenia, typologii nazwy względem nazywanego obiektu, klasyfikacji formalnej i kulturowej geograficznych nazw własnych.

Nazwy miejscowe, czyli ojkonimy bądź makrotoponimy, to nazwy miast, wsi, osad, kolonii, przysiółków, osiedli.

Nazwy terenowe, czyli anojkonimy, zwane często mikrotoponimami, to nazwy miejsc niezamieszkanych przez człowieka, np. nazwy pól, łąk, lasów, dołów, wzniesień, traktów. Cechą specyficzną nazw terenowych jest ich wąski zakres funkcjonowania, ograniczony zwykle do małych społeczności, przede wszystkim wiejskich.

Nazwy górskie, czyli oronimy, to obszar badawczy, nie do końca zdefiniowany w literaturze, ponieważ nie wiadomo, jakie desygnaty wchodzą w skład tego zbioru nazw, a w polskich badaniach onomastycznych poświęcono im stosunkowo mało uwagi. Najczęściej do nazw górskich zalicza się: nazwy pojedynczych gór, łańcuchów górskich, pasm, masywów górskich, szczytów, grzbietów, zboczy, przełęczy, ale także: nazwy obiektów położonych w obrębie góry lub masywu górskiego, np. obszarów leśnych, łąk, polan, pastwisk, pól, dróg, a nawet strumieni i wodospadów, oraz nazwy wszelkich obiektów znajdujących się w przestrzeni górskiej (np. osad, zabudowań, tras turystycznych, parków przyrodniczych itp.).

Nazwy wodne, czyli hydronimy, to nazwy rzek, jezior i innych obiektów wodnych uznawanych za zbiorniki i cieki wodne, jak np. nazwy mórz, głębin, źródeł, potoków, rzek w korytach odkrytych i podziemnych, zatok, zakoli rzecznych, wodospadów, toni rybackich, a także jezior, stawów, bagien, mokradeł itd. Obok hydronimów wyróżnia się też apelatywy hydronimiczne, które charakteryzują obiekt wodny, ale nie identyfikują go; są to np. wyrazy takie, jak: rzeka, staw, jezioro, struga, kanał, studnia, źródło, bagno (por. supra).

Inna z najważniejszych kategorii nazewniczych badanych przez toponomastykę obejmuje nazewnictwo miejskie, tj. nazwy obiektów wchodzących w skład miasta, np. nazwy placów, skwerów, ulic, alei. W odniesieniu do tej problematyki, funkcjonuje wiele terminów: toponimia miasta, toponimia miejska, plateonimia, urbanonimia, hodonimia.

Przez długi czas toponomastyka była obok antroponomastyki wymieniana jako jeden z podstawowych działów onomastyki. Początkowo koncentrowano się głównie na nazwach miejscowości, co wiązało się z zainteresowaniem historią osadnictwa. Dzięki badaniom toponomastycznym możemy odkrywać formy i znaczenia archaiczne, które nie przetrwały w zasobie apelatywnym lub nie zostały zarejestrowane w tekstach historycznych.

 

mgr Ewelina Zając ©2012

Katedra Dialektologii Polskiej Instytutu Filologii Polskiej UŁ

e-mail: ewelina-zajac@wp.pl